Cultura da bajegiar

Architectura contemporana
Il Grischun n’è betg enconuschent mo sco regiun da las muntognas e dal turissem, mabain era sco cuntrada dals chastels e da las chasas signurilas, da las baselgias e picturas medievalas e da las chasas da purs engiadinaisas. Grazia a questa ritga tradiziun è il Grischun daventà ils ultims 30 onns plaun a plaun ina da las pli impurtantas regiuns d’architectura contemporana en
Leger vinavant

Temp cristian tempriv
Il territori odiern dal Grischun fa part dal vast uvestgieu da Cuira, in dals emprims uvestgieus al nord da las Alps. La lunga tradiziun ecclesiastica sa manifestescha en las restanzas d’edifizis ed en pitschens objects artisanals che van enavos fin en il 5avel tschientaner. Enturn 300 s.Cr. è Cuira daventada la chapitala da la provinza romana Raetia Prima ed il 451 è ell
Leger vinavant

Baselgias carolingicas
Avant che l’uvestgieu da Cuira è s’unì cun l’archuvestgieu da Magonza l’onn 843, s’orientava l’intschess retic da Cuira culturalmain ed ecclesiasticamain vers il sid, e ses art era influenzà fermamain da l’antica classica. Ovras grondiusas e bain mantegnidas dal temp enturn 800 èn la claustra da Müstair, che fa part oz dal patrimoni cultural mundial da l’UNESCO, e la baselgia
Leger vinavant

Chastels-fortezza e turs
Tranter 1000 e 1300 prosperavan ils chastels-fortezza che appartegnevan a las famiglias noblas e servivan sco centers da pitschens dominis territorials e d’associaziuns da proprietaris. En il temp medieval tardiv, suenter ch'ils chastels-fortezza èn vegnids abandunads, è la gronda part dad els ida en decadenza, insaquants èn vegnids transfurmads pli tard en chastels. Las
Leger vinavant

Baselgias romanicas
Parallel cun l’augment general da la populaziun ed il svilup correspundent da la colonisaziun, crescha en il temp autmedieval era il dumber da las baselgias: pitschnas communitads ecclesiasticas sa distatgan da las vastas plaivs da champagna dal temp medieval tempriv ed i sa resulta ina gronda quantitad da novs edifizis sacrals. La construcziun la pli impurtanta da l’epoca ro
Leger vinavant

Il maister da Vuorz
Cun il maister da Vuorz pon ins per l’emprima giada en l’istorgia dal Grischun documentar in artist – almain cun in surnum. Ad el ed a ses lavuratori vegnan attribuids al nord dal chantun var 20 frescos, oravant tut sacrals, che dateschan dal temp tranter 1320 e 1350. Questas ovras tutgan tar las pli bellas perditgas da la cultura curtaisa en Svizra. En il temp medieval er
Leger vinavant

La gotica tardiva
En la segunda mesadad dal 15avel tschientaner vegn l’Europa tschiffada d’ina unda marcanta da construcziun. En il Grischun vegnan bajegiadas novas baselgias e chapluttas u almain novs chors. A quest fenomen è era d’attribuir in import considerabel da tripticons provegnents da lavuratoris da la Germania dal Sid. Tals altars pon ins admirar anc oz en regiuns catolicas dal chant
Leger vinavant

Hans Ardüser
Il scolast, poet, cronist e pictur ambulant Hans Ardüser (1557- suenter 1617) è insatge sco il prototip da l’uman universal da la champagna. En ils mais d’enviern dal 1600 ha el legì plirs tschients cudeschs e copià londerora illustraziuns. Quests motivs picturava el alura sin paraids da chasas privatas e baselgias. Sias ovras d’art fascineschan pervia da lur primitivadad e s
Leger vinavant

La chasa engiadinaisa
La chasa engiadinaisa ha entaifer la cuntrada da chasas alpina ina muntada speziala, sumeglianta ad in'icona. Quest tip da chasa, ch'è sa sviluppà en il decurs dal 15/16avel tschientaner, vegn bajegià en l'Engiadina ed en intginas valladas cunfinantas fin il 18avel tschientaner tardiv e dat als vitgs pertutgads in caracter urban. Anc a l'entschatta dal 20avel tschientaner
Leger vinavant

Baselgias baroccas
Suenter las intschertezzas da la refurmaziun è sa fatg valair en la construcziun d'edifizis sacrals catolics dal 17avel tschientaner in svilup sumegliant a quel dal temp da la gotica tardiva. Las baselgias construidas en il stil dal baroc radiant stevan cun lur pumpa anc mai visa en il servetsch da la cuntrarefurmaziun. La nova architectura ha però era chattà accoglientscha e
Leger vinavant

Chasas signurilas e villas
A partir da la fin dal temp medieval aveva la coesiun regiunala furmà en il Grischun differents models architectonics. La chasa signurila grischuna sa sviluppa en il 16/17avel tschientaner a partir da las furmas da chasas purilas tipicas per la regiun e la val, ma reussescha da chattar plaun a plaun in'atgna furma. Sco resposta da la burgaisia a la noblezza sa sviluppa en il
Leger vinavant

Vias e punts
La construcziun da vias è ina da las incumbensas civilas las pli veglias ed è stada colliada en las regiuns muntagnardas adina cun gronds sforzs. La topografia difficila ha manà a prestaziuns surprendentas sco per exempel l’avertura da la Viamala durant il temp medieval ed il 18avel tschientaner. Grondas ovras dal 19avel tschientaner tempriv èn stadas las vias charrablas per
Leger vinavant

Pensiuns, chasas da cura e hotels
Ils hotels odierns derivan istoricamain da las tavernas, dals albierts e dals ospizis dal temp medieval. Architectonicamain ha la construcziun cuntanschì ina nova qualitad cun l’augment dal turissem a partir dal 1860. Las chasas da cura da Le Prese, Bogn Tarasp e San Murezzan Bogn èn daventadas las precursuras dals imposants hotels da la Belle Epoque oravant tut en l’Engiadin
Leger vinavant

Construcziun d'abitadis
En il Grischun èn las citads, ils vitgs ed ils aclauns structuras creschidas sur tschientaners. In tschert caracter da planisaziun avevan ils abitadis dals Gualsers immigrads en il 13avel e 14avel tschientaner. Ils incendis e las catastrofas da la natira dal 19avel tschientaner han manà en l'entir chantun ad ina reconstrucziun sistematica da vitgs e parts da vitgs. A Cuira èn
Leger vinavant

Plazs, curtins e parcs
Ils plazs dals vegls vitgs grischuns èn savens simpels schlargiaments da vias cun bigls, ubain suloms betg surbajegiads. Plazs projectads chatt’ins il plitgunsch en citads, parcs e centers turistics. Da gronda muntada èn ils santeris ed ils curtins privats concepids sco parcs. Tar ils bains signurils dal baroc furman la chasa ed il curtin in’unitad. Vegls plazs da vischnan
Leger vinavant

Viafier retica
La lingia da viafier da Landquart a Tavau, inaugurada il 1890, è daventada il punct da partenza d’ina da las pli grondas raits a binari stretg dal mund, che ha collià las differentas valladas principalas dal Grischun. Spectaculars èn il trassé, ils viaducts ed ils tunnels a spirala da la viafier da l’Alvra, che furma ensemen cun la viafier dal Bernina in’axa transalpina. Dal
Leger vinavant

Regiunalissem
La rescuverta dal sgrafit e da la chasa engiadinaisa a partir dal 19avel tschientaner tardiv dat perditga d’in nov interess per l’architectura locala e regiunala. L’onn 1905 è vegnida fundada l’Uniun grischuna per la protecziun da la patria che promoveva in stil architectonic regiunal e che reuniva architects da grond’influenza. Ina relaziun pli libra cun ils exempels locals
Leger vinavant

Ovras electricas
L’emprima gronda ovra idraulica dal Grischun è quella da Campocologno da las Ovras electricas Brusio SA, che ha cumenzà cun la producziun il 1907. Las lingias a pressiun da Campocologno, montadas sur terra, però era quellas da la centrala a Küblis da las Ovras electricas grischunas SA (1922) han intervegnì a moda massiva en il maletg da la cuntrada. Las emprovas temprivas da
Leger vinavant

Epoca moderna
La noziun "epoca moderna" reunescha differentas tendenzas architectonicas che han lur origin pli u main datiers dal raziunalissem e dal funcziunalissem dals onns 1920 e 1930. L’uschenumnada architectura nova da quel temp era l’avantgarda. En ils onns tschuncanta e sessanta è sia lingua formala simplifitgada daventada in bain communabel – savens cun prestaziuns extraordinarias
Leger vinavant

Architectura pitschna
Ils edifizis pitschens èn insatge sco la musica da chombra da l’architectura. Els reduceschan tut a l’essenzial, savens paran els sco models d’ovras pli grondas. Accents discrets mettan en lur conturn surtut funtaunas, monuments, pavigliuns, chamonas d’iert, chasettas tranter las vignas e portals. L'architectura pitschna cumpiglia gia ils elements sacrals en las baselgias
Leger vinavant

Ulteriuras construcziuns ed ovras
Las rubricas menziunadas qua pon dar mo ina curta survista da tut las ovras da construcziun e d’art dal Grischun. Da menziunar particularmain fissan oravant tut ils edifizis sacrals d’ulteriuras epocas, las chasas da scola, las chasas-cumin, ils edifizis da mastergn e d’industria, sco era ils elements da la construcziun interiura sco il tavlegià, las picturas da paraids e las
Leger vinavant